Algemeen

Titel: Kunst & Cultuur

Naam: Bette Dijkema en Willeke Koerhuis

Onze eerste doelstelling is te proberen in Marokko een galerie voor (moderne) Marokkaanse schilderkunst te bezoeken en hier informatie vandaan te halen, bijvoorbeeld over verschillende stromingen binnen deze schilderkunst. Onze tweede doelstelling is de musea te bezoeken waar voorwerpen van de onderwerpen uit ons referaat ten toon worden gesteld en hier gedetailleerde informatie over te vinden. Vooral het museum in Fez lijkt ons in dit geval zeker een bezoekje waard.

Weefwerken

Tijdens onze Marokko-reis is ons heel wat duidelijk geworden over de tradities van het weven in Marokko. In elke stad waar we kwamen werd geprobeerd ons een tapijtenwinkel binnen te lokken waar uitgebreid over de tapijten en het vervaardigen ervan werd verteld. Zo ook in Ouarzazate waar we dinsdag negen april een kashba en een ksar bezochten en waar we door onze gids naar een tapijtenhandelaar werden gebracht. In een klein kamertje vol met tapijten en een weefgetouw vertelde hij ons van alles over tapijten en liet onderwijl een keur aan tapijten zien die aansloten bij zijn verhaal.

Als eerste vertelde hij ons over het vervaardigen van de tapijten. Dit gebeurt op een weefgetouw. Deze was ouderwets en authentiek en hij vertelde dat het zeven dagen duurt om hier een tapijt op te maken. Volgens onze verteller bestonden er ook snellere manieren van tapijten weven, maar van die tapijten was de kwaliteit dan ook een stuk minder. Deze vorm van concurrentie stoorde onze tapijtenverkoper, omdat dit het niveau van de tapijten omlaag brengt en er voor zorgt dat de tradities van het weven verloren gaan.

Ten tweede vertelde hij ons iets over de tapijten zelf. De traditioneel gemaakte tapijten zijn stevig en kunnen zelfs in de wasmachine zonder dat het aan stevigheid of kleur verliest. Het materiaal dat voor de tapijten wordt gebruikt, is katoen of kamelenhaar. De kleuren van de tapijten zijn ontstaan door het gebruik van natuurlijke kleurstoffen zoals bijvoorbeeld klaproos voor rood en safraan voor geel. Hiermee worden kleine of grote stroken geweven zodat er een kleurrijk strokengeheel ontstaat. De einden worden afgemaakt met flosjes zodat het tapijt niet kan rafelen. Verder werden in de tapijten verschillende symbolen geweven zoals een opstaand driehoekje voor zonsopgang en een ruitvormig symbool dat als ‘hand van fatima’ werd gebruikt (bescherming tegen kwaadaardige krachten).

Ten derde vertelde hij dat het tapijt ook verschillende gebruiksvormen kent. Natuurlijk als decoratie op de grond of aan de muur, maar ook als ‘zadeltassen’ voor vervoer van spullen op ezel of kameel of als bescherming tegen de kou voor de persoon zelf. Er bestaan zelfs tweepersoons tapijten die worden gebruikt om met zijn tweeën in te slapen.

In Meknès werden we ook een tapijtenwinkel binnengesleept waar de tapijtenhandelaar nog iets toevoegde aan het verhaal van de verkoper uit Ouarzazate. Hij vertelde namelijk dat er ook verschillende soorten tapijten zijn die door vrouwen al op jonge leeftijd worden gemaakt. Bijvoorbeeld een tapijt voor hun bruiloft of voor de geboorte van een eerste kind.

De Marokkaanse keuken

Onze ervaringen met de Marokkaanse keuken zijn het beste weer te geven aan de hand van een dagindeling met betrekking tot de culinaire kunsten in Marokko.

’s Ochtends: het ontbijt in ons hotel bestond in het minste geval uit stokbrood met jam en in het beste geval uit stokbrood, croissantjes en chocoladebroodjes met jam en smeerkaas. Koffie, thee en vers geperste jus d’orange waren standaard aanwezig

’s Middags: afhankelijk van de mate van hongerigheid. In geval van mindere honger voldeed meestal een Marokkaanse salade (onder andere komkommer, tomaat, paprika in kleine stukjes gesneden en op smaak gebracht met verschillende soorten kruiden) met brood en eventueel met een schaaltje friet. Ook kon een omelet met bijvoorbeeld kaas over het algemeen wel de mindere honger stillen. In geval van meer honger werden er over het algemeen de volgende gerechten besteld:

- tajine verkrijgbaar in verschillende soorten in een persoonlijk potje

- meschuï oftewel choua, een aantal spiesjes van bijvoorbeeld lamsvlees vers

bereid op de barbecue

- een sandwich kefta, een half Marokkaans brood gevuld met gehaktballetjes, salade en friet

- couscous verkrijgbaar in verschillende soorten

Dit alles werd vergezeld van één of meerdere flesjes cola of fanta d’orange. Als dessert werd vaak de Marokkaanse zoete muntthee gedronken.

Tussendoortjes: fris, koffie of (Marokkaanse) thee met tussendoortjes als bijvoorbeeld een Merendina (cakeje met chocolade) die overal op straat in kleine kraampjes te verkrijgen waren.

’s Avonds: In het begin van de reis over het algemeen Marokkaanse eten als tajine of couscous met als voorgerecht harira (soep) of aardappelsoep en als nagerecht fruit (sinaasappel met kaneel) of Marokkaanse thee. In Marrakech hadden we een buffet met talloze Marokkaanse voor-, hoofd- en nagerechten (hier hadden we de gelegenheid om bastilla te proeven). Naarmate de reis vorderde, werd er ‘s avonds steeds vaker gekozen voor Europese eetgelegenheden zoals een Italiaan, een Grieks-Frans restaurant of de MacDonalds.

Marokkaanse Schilderkunst

We hebben gedurende onze reis opgelet op verschillende aspecten die met schilderkunst te maken hebben. In verschillende steden waren aanplakbiljetten te zien voor galeries over schilderkunst en onderweg hebben we verschillende kleine ateliertjes gezien waarvan we er één hebben bezocht. Hier hingen aquarellen met voornamelijk landschappen en personen afgebeeld.

In de souks was er weinig aandacht voor schilderijen of tekeningen. Waar je in Frankrijk de tekenaars op straat hebt en in Griekenland eindeloos veel winkeltjes ziet met fraaie plaatjes, kom je in Marokko nauwelijks zoiets tegen. We waren dan ook blij verrast toen de muren van een steegje van de souk van Fes ineens vol bleken te hangen met schilderijen. Op de schilderijen waren voornamelijk beeltenissen geschilderd van Marokkaanse landschappen en steegjes in de stad. Hier en daar is er ook een oude man of klein kind geschilderd. Een koopman komt natuurlijk op ons af, want wij kijken geïnteresseerd. Ja, alle schilderijen had hij zelf geschilderd. Tuurlijk, we zien wel even over het hoofd dat de doeken met veel verschillende namen zijn ondertekend. Als we op deze manier informatie moeten krijgen over schilderkunst…

Juwelen

In de straatjes van de medina is het al snel duidelijk dat de Marokkanen veel waarde hechten aan sieraden. Er zijn veel winkeltjes met vooral zilveren sieraden. Als je het de verkoper vraagt is natuurlijk alles zilver, maar de toerist kan ook zijn hart op halen aan goedkope imitatie-sieraden. Vooral kettinkjes kom je overal tegen.

Ook buiten de steden kun je met groot gemak een leuk sieraad op de kop tikken. Bij het verlaten van de bus voor een fotostop zijn vaak verkopertjes te vinden met verschillende sieraden. Inderdaad gaat het hier vaak om de landelijke sieraden: veel gebruik van koraal en barnsteen (hoewel ook onecht uiteraard). De stad-land tegenstelling werd nog meer zichtbaar in Fes, waar sommige etalageruiten waren gevuld met grote, glimmende gouden sieraden. Hier waren ook veel winkeltjes met gouden riemen: grote, brede gouden banden met versieringen die de bruid tijdens haar huwelijk om haar middel draagt. Niet iets wat echt comfortabel zou zijn als je het zo bekijkt.

Bij het geringe aantal Marokkaanse vrouwen dat je tegenkomt, vallen de sieraden niet echt op. Zelfs de fibula heb ik helaas niet kunnen ontdekken, hoewel dat toch het sieraad moet zijn dat haar kleden bijeen houdt. In de winkel is de fibula overigens wel terug te vinden. Het is jammer dat de Berbervrouwen die je onderweg ziet niet dichtbij genoeg komen om te kunnen zien welke sieraden zij dragen. Zij vielen vanuit de bus bijzonder op door hun felgekleurde kleding, dus wellicht droegen zij ook de sieraden.

Uiteraard is het vooral met bijzondere gelegenheden dat de Marokkaanse vrouw haar sieraden draagt. De verschillende etalages laten echter zien dat het er wel heel bijzonder uit moet zien…

Aardewerk

De grote keramische traditie in Marokko is op vele terreinen zichtbaar. Allereerst het zilij (mozaïekwerk in kleine tegeltjes). Op vele plekken tref je deze tegels aan. In de paleizen en in en op de moskee, maar ook in woonhuizen. In Fes, waar we rondgeleid werden door een deskundige (David), konden we een goede indruk krijgen van het unieke karakter van deze kunstvorm. Wat voor je gevoel een armoedige steeg is, blijkt prachtige huizen te verstoppen. Zo gauw je de deur door komt, wordt je verrast door de prachtige motieven en kleuren. Voor ons onwetenden allemaal even prachtig, maar David wees ons erop dat het de helft van de tijd maar prutswerk was. Hij legde uit dat de handwerkers van tegenwoordig niet meer werkten zoals vroeger. Zij worden tegenwoordig per uur betaald, wat betekent dat tijd geld is, dus kan men zich niet meer permitteren het werk met groot geduld te doen. Onze gids laat ons het zilij zien op een fontein in een woonhuis dat gerestaureerd is met behulp van de Italiaanse overheid. Wij vonden het geweldig en namen er allemaal een foto, maar volgens David waren sommige delen bijzonder slecht gerestaureerd. Het gaat om de afstand die tussen de verschillende vormen ligt. Bij de oude, “goede” zilij is er nauwelijks afstand, de onderdeeltjes zijn perfect aan elkaar gelegd. En inderdaad, bij de nieuwe zilij is het heel anders. Je kunt duidelijk de voegen zien binnen de figuren. Bovendien zijn ze niet zo mooi gesneden als bij de authentieke zilij. Druppelvormige elementen lopen niet mooi rond bijvoorbeeld. Nu David ons erop gewezen heeft, is het inderdaad heel duidelijk. In zijn eigen huis draagt hij er dan ook zorg voor dat het bijzonder nauwkeurig gebeurt.

Een ander aspect van het aardewerk zijn de potten en schalen. Je ziet ze in elk toeristisch winkeltje, maar het is ook overduidelijk dat de Marokkaan dit voortdurend gebruikt in zijn dagelijks leven. Het meest typerend vind ik de tajine-potten die bij alle restaurants wel ergens staan te stomen. In deze gevallen zijn ze meestal onbeschilderd en soms geglazuurd. De potten in de souvenirwinkeltjes echter zijn over het algemeen druk beschilderd met felle kleuren en altijd glimmend geglazuurd. Hetzelfde geldt voor de vele schalen en asbakken. De schalen zijn soms ook gegraveerd, al dan niet met echt zilver.